Testy PCR: co oznacza ta nazwa i jak działa badanie?
Testy PCR: co oznacza ta nazwa?
PCR to skrót od angielskiego „polymerase chain reaction”, czyli reakcji łańcuchowej polimerazy. Jest to metoda laboratoryjna, która pozwala wykryć wybrany materiał genetyczny. W tym celu powiela się konkretny fragment DNA, aż jego ilość będzie wystarczająca do wykrycia i pomiaru. Po wielu cyklach reakcji może powstać nawet miliardy kopii badanego odcinka.
Test PCR nie rozpoznaje bezpośrednio objawów choroby ani nie sprawdza, czy patogen może zakażać inne osoby. Wykrywa określony cel genetyczny w pobranej próbce. Metodę stosuje się między innymi w diagnostyce niektórych zakażeń, zmian genetycznych oraz wybranych nowotworów. Rodzaj poszukiwanego materiału i sposób pobrania próbki zależą od konkretnego badania.
W przypadku wirusów z materiałem genetycznym w postaci RNA, takich jak SARS-CoV-2, przed amplifikacją RNA przepisuje się na DNA. Proces ten nazywa się odwrotną transkrypcją, a badanie określa jako RT-PCR. W metodzie RT-qPCR urządzenie monitoruje sygnał pojawiający się w kolejnych cyklach, co umożliwia śledzenie namnażania badanego fragmentu.
Jak przebiega badanie PCR?
Badanie rozpoczyna się od pobrania próbki i jej prawidłowego oznaczenia. W zależności od celu analizy może to być wymaz z nosa lub gardła, ślina, krew albo fragment tkanki. Przy podejrzeniu infekcji dróg oddechowych najczęściej pobiera się materiał z nosa lub nosogardła. Istotne są również warunki przechowywania i transportu próbki.
Do próbki laboratorium dodaje składniki potrzebne do reakcji, w tym polimerazę, startery oraz związki umożliwiające kopiowanie DNA. Startery rozpoznają wybrane sekwencje genomu i wskazują, który fragment ma zostać powielony. Następnie próbka trafia do termocyklera, który wielokrotnie zmienia temperaturę.
W kolejnych etapach DNA rozdziela się na pojedyncze nici, startery przyłączają się do dopasowanych odcinków, a polimeraza dobudowuje nowe nici. Powtarzanie cykli zwiększa liczbę kopii badanego fragmentu. Jeśli test dotyczy wirusa RNA, przed tym etapem zachodzi odwrotna transkrypcja. Test może być zaprojektowany tak, by wykrywać jeden lub kilka celów genetycznych. Przykładowe badania SARS-CoV-2 analizują fragmenty genów ORF1ab, N lub S, ale zestawy różnią się zakresem celów.
Wiarygodność wyniku zależy od konstrukcji testu, jakości próbki, prawidłowego przebiegu reakcji oraz kontroli laboratoryjnej. Laboratorium musi również ograniczać ryzyko zanieczyszczenia, które mogłoby wpłynąć na rezultat. Granica wykrywalności nie jest jednakowa dla wszystkich zestawów. Przykładowa specyfikacja jednego zestawu RT-PCR podaje 1 000 kopii na mililitr dla każdego z badanych genów w próbkach symulowanych. To parametr konkretnego testu, a nie uniwersalna wartość dla całej metody PCR.
Co oznacza dodatni lub ujemny wynik PCR?
Wynik dodatni oznacza, że w próbce wykryto materiał genetyczny będący celem badania. W przypadku SARS-CoV-2 może to wskazywać na zakażenie obecne lub niedawne. Sam dodatni wynik nie przesądza jednak, że osoba jest aktualnie zakaźna. Test wykrywa materiał genetyczny, a nie zdolność patogenu do przenoszenia się na innych.
W przypadku SARS-CoV-2 fragmenty RNA mogą pozostawać wykrywalne po ustąpieniu infekcji, niekiedy nawet do 90 dni od dodatniego wyniku. Dlatego badanie PCR lub inny test NAAT wykonany w tym okresie może nie być właściwym sposobem oceny, czy doszło do nowego zakażenia. Interpretacja powinna uwzględniać objawy, wcześniejsze wyniki i czas, jaki upłynął od choroby.
Wynik ujemny oznacza, że test nie wykrył poszukiwanego materiału w pobranej próbce. Nie wyklucza całkowicie zakażenia. Materiału mogło być za mało, próbka mogła zostać pobrana niewłaściwie albo badanie wykonano zbyt wcześnie, zanim ilość celu przekroczyła granicę wykrywalności. Na rezultat wpływają też sposób obróbki oraz przechowywanie próbki.
Fałszywie ujemny wynik może więc wynikać z nieodpowiedniego momentu badania lub niewystarczającej ilości materiału. Fałszywie dodatni może być związany między innymi z zanieczyszczeniem próbki lub reakcji. Wynik należy rozpatrywać w kontekście objawów, kontaktu z osobą zakażoną i wskazań klinicznych, a nie jako samodzielne rozstrzygnięcie o stanie zdrowia.
Czym PCR różni się od testu antygenowego?
PCR należy do metod NAAT, czyli testów amplifikacji kwasów nukleinowych. Poszukuje materiału genetycznego patogenu i zwiększa liczbę jego kopii, by umożliwić wykrycie. Test antygenowy działa inaczej: wykrywa określone białka patogenu. Obie metody odpowiadają zatem na nieco inne pytanie laboratoryjne i nie są tym samym rodzajem badania.
Testy NAAT są na ogół czulsze od testów antygenowych, czyli mogą wykrywać mniejsze ilości materiału docelowego. PCR bywa dzięki temu przydatny na wczesnym etapie zakażenia, choć jego wynik nadal zależy od czasu i jakości pobrania. Test antygenowy zwykle daje rezultat szybciej, ale może być mniej czuły. Ujemny wynik antygenowy nie zawsze wyklucza zakażenie, zwłaszcza jeśli objawy lub okoliczności wskazują na taką możliwość.
Wybór badania powinien zależeć od celu diagnostycznego, objawów, momentu wykonania testu i dostępności metody. W diagnostyce COVID-19 PCR i inne testy NAAT są uznawane za metody o wysokiej czułości i swoistości, ale dokładność konkretnego badania zależy od jego projektu oraz warunków pobrania próbki.
Ile czeka się na wynik i jak go interpretować?
Czas oczekiwania zależy od rodzaju testu i organizacji badania. Laboratoryjne testy NAAT mogą wymagać do trzech dni, choć niektóre badania wykonywane przy pacjencie dają wynik szybciej. Na czas realizacji składają się nie tylko sama reakcja, ale też transport, przygotowanie próbki i praca laboratorium.
Wynik PCR należy oceniać łącznie z informacjami o samopoczuciu, czasie wystąpienia objawów, możliwym kontakcie z patogenem i wcześniejszych badaniach. Jeśli wynik nie pasuje do obrazu klinicznego, lekarz może zalecić ponowne badanie lub inną metodę diagnostyczną. Wynik laboratoryjny nie zastępuje oceny medycznej, a decyzje dotyczące dalszego postępowania powinny uwzględniać indywidualną sytuację pacjenta.
Wykorzystane materiały
- https://medlineplus.gov/lab-tests/pcr-tests/
- https://www.cdc.gov/covid/testing/index.html
- https://iris.who.int/server/api/core/bitstreams/9dd89555-308e-4c2f-80f4-88751e8a48ff/content
- https://www.cdc.gov/respiratory-viruses/prevention/testing.html
- https://www.medicalnewstoday.com/articles/what-is-pcr-test